Khác với nhiều quốc gia Châu Á đón Tết theo âm lịch, từ thời kỳ Meiji (từ năm 1873), Nhật Bản đã chuyển sang đón Năm Mới (Oshogatsu) theo lịch Dương. Dù tiếp thu lối sống hiện đại và chịu ảnh hưởng từ văn hóa Phương Tây, xứ sở hoa anh đào vẫn gìn giữ trọn vẹn những phong tục truyền thống sâu sắc mang đậm bản sắc Phương Đông. Hãy cùng khám phá nét văn hóa đón Tết độc đáo này để cảm nhận trọn vẹn sức hút của du lịch Nhật Bản mỗi độ xuân về!
Lễ hội Oshougatsu - Sự kiện quan trọng đối với người Nhật
Tháng Giêng trong tiếng Nhật được gọi là "Chính Nguyệt" (Oshogatsu), vốn có nguồn gốc từ phong tục nghênh đón Tế Thần Toshigami-sama – vị thần mang lại sức khỏe, may mắn và tài lộc cho gia đạo. Dù thời gian đón Tết đã chuyển sang lịch Dương (kéo dài trọng tâm từ ngày 1 đến ngày 3 tháng 1), Oshogatsu vẫn giữ nguyên vị thế là dịp lễ cổ truyền linh thiêng và quan trọng bậc nhất đối với mỗi gia đình Nhật Bản.
Chuẩn bị cho ngày lễ Oshogatsu
Vào giữa tháng 12 (thường bắt đầu từ ngày 13/12 - ngày Susuharai/Lễ dọn dẹp đại giặt), các gia đình Nhật Bản đã tất bật chuẩn bị đón Tết. Toàn bộ nhà cửa được lau dọn sạch sẽ để xua đi những điều không may của năm cũ và sẵn sàng nghênh đón Tế Thần Toshigami-sama.
Đặc biệt, vào thời khắc rạng sáng ngày mùng 1 Tết, người Nhật có phong tục ngắm mặt trời mọc (Hatsuhinode). Họ tin rằng ánh bình minh đầu tiên của năm mới chứa đựng nguồn năng lượng thiêng liêng, mang lại may mắn, sức khỏe và sự thịnh vượng cho bất kỳ ai thành tâm thưởng ngoạn.
Trang trí truyền thống ngày Tết của người Nhật
Những vật phẩm trang trí Tết của người Nhật không chỉ làm đẹp không gian mà còn mang giá trị tâm linh sâu sắc:
- Kadomatsu: Đặt ở hai bên cổng nhà, được làm từ các ống tre tươi vát chéo kết hợp với cành thông và hoa mận. Cây thông tượng trưng cho sự trường thọ, tre biểu thị cho sức sống dẻo dai. Đây được coi là "dấu hiệu" chỉ đường cho thần Toshigami-sama ghé thăm và trú ngụ. (Lưu ý: Người Nhật thường dựng Kadomatsu từ ngày 25 đến 28/12, tránh dựng vào ngày 29 vì số 9 đồng âm với "đau khổ", và tránh ngày 31 vì bị coi là "thành tâm phút chót").
- Shimekazari: Chuỗi dây thừng bện bằng rơm kèm dải giấy trắng Shide, quả cam đắng (Daidai) và lá xỉ. Bùa này thường được treo ngay trước cửa chính hoặc bàn thờ để đánh dấu ranh giới linh thiêng, ngăn chặn ma quỷ và điềm xấu bước vào nhà.
- Kagami Mochi: Thường đặt ở nơi trang trọng nhất trong nhà (như góc trang trí Tokonoma). Bộ vật phẩm gồm hai viên bánh dày hình tròn xếp chồng lên nhau, phía trên cùng đặt một quả cam Daidai, tượng trưng cho sự gắn kết gia đình từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Bữa ăn Osechi Ryori – Ý nghĩa phong vị đầu năm
Osechi Ryori là nét tinh hoa ẩm thực không thể thiếu trong dịp Tết Oshogatsu. Tất cả các món ăn đều được chuẩn bị tỉ mỉ từ trước Giao thừa và xếp gọn gàng vào các tầng hộp gỗ sơn mài gọi là Jubako. Việc chồng các tầng hộp lên nhau mang ý nghĩa "chồng chất may mắn, hạnh phúc":
- Đậu đen (Kuromame): Cầu chúc sức khỏe dẻo dai và sự chăm chỉ.
- Trứng cá tuyết (Kazunoko): Cầu chúc con cháu đông đúc, gia đạo bình an.
- Tôm nướng (Ebi): Tượng trưng cho sự trường thọ (lưng còng như ông lão).
- Chả cá Kamaboko (đỏ - trắng): Màu đỏ xua đuổi tà ma, màu trắng tượng trưng cho sự tinh khiết, may mắn.
Otoso – Rượu thảo dược trừ tà đầu xuân
Trước khi thưởng thức bữa ăn Osechi vào sáng mùng 1 Tết, các thành viên trong gia đình sẽ cùng nghi thức uống Rượu Otoso. Đây là loại rượu sake được ngâm cùng nhiều loại thảo dược thiên nhiên (như quế, gừng, bạch truật...). Nhấp từng ngụm Otoso không chỉ giúp làm ấm cơ thể mà còn mang ý nghĩa xua tan bệnh tật, trừ tà và kéo dài tuổi thọ trong năm mới.
Bánh dày Ozoni và lễ cúng tổ tiên
Zoni (hoặc Ozoni) là món canh bánh dày truyền thống được thưởng thức vào ngày mùng 1 Tết. Bánh dày nếp sau khi dâng cúng lên các vị thần linh và tổ tiên trên bàn thờ sẽ được hạ xuống, nấu cùng nước dùng dashi thanh ngọt, rau củ và thịt gà. Người Nhật tin rằng việc thưởng thức món canh Zoni này chính là nhận lấy sự che chở, sinh khí và may mắn do thần linh ban tặng cho cả gia đình.
Truyền thống viết thư tay Nendo và phong bao Otoshidama
Thêm một nét độc đáo trong văn hoá ngày Tết của người Nhật chính là truyền thống viết thư tay và trao nhau phong bao lì xì:
- Thiệp mừng năm mới (Nendajo): Người Nhật giữ thói quen gửi thiệp tay Nendajo cho người thân, bạn bè và đối tác từ giữa tháng 12. Bưu điện Nhật Bản sẽ gom toàn bộ thiệp và phát đúng vào sáng mùng 1 Tết, thể hiện sự chu đáo và lòng biết ơn chân thành.
- Phong bao Otoshidama: Tương tự như phong tục lì xì của Việt Nam, người lớn trong gia đình sẽ trao những phong bao giấy trắng xinh xắn có tiền mừng tuổi cho trẻ em để chúc các bé ngoan ngoãn, học giỏi và lớn khôn.
Lễ hội, trò chơi dân gian và nghi thức đi chùa Hatsumode
Vào những ngày đầu năm, không khí Tết Nhật Bản rộn rã với nhiều hoạt động văn hóa đặc sắc:
- Hatsumode: Phong tục đi đền Chùa hoặc Đền Thần đạo (Shinto) đầu tiên trong năm để cầu bình an, may mắn.
- Trò chơi dân gian: Trẻ em và gia đình thường cùng nhau chơi thả diều Takoage, đánh cầu gỗ Hanetsuki (ai thua sẽ bị quệt mực đen lên mặt), quay con quay Komamawashi hay chơi bài thơ Hyakunin Isshu.
Quẻ bói Omikuji – Nguyện cầu vận may đầu năm
Khi đến đền chùa nhân dịp Hatsumode, du khách và người dân địa phương thường rút quẻ bói Omikuji để dự đoán vận hạn trong năm mới (từ Đại Cát - Dai-kichi đến Đại Hùng - Dai-kyo).
Nếu rút phải quẻ không may mắn, người Nhật sẽ không mang về mà đem buộc cẩn thận lên các hàng cây hoặc giàn dây do nhà đền bố trí sẵn. Nghi thức này mang ý nghĩa để lại điều xui xẻo tại đền chùa, nhờ thần linh hóa giải và đón nhận năng lượng tích cực cho bản thân.
Trải qua hàng thế kỷ, Tết Oshogatsu vẫn giữ trọn nét đẹp linh thiêng và lòng hiếu kính rất riêng của người Nhật. Hãy đồng hành cùng TransViet trong các tour du lịch Nhật Bản mùa xuân này để tận mắt trải nghiệm bầu không khí đón Tết độc đáo, khám phá danh thắng rực rỡ và nhận trọn vẹn may mắn đầu năm tại Xứ sở Hoa anh đào!
